فۆلکلۆر و گرنگیا وی د پاراستنا ناسناما کولتووری یا کوردی دا
فۆلکلۆر و گرنگیا وی د پاراستنا ناسناما کولتووری یا کوردی دا
فۆلکلۆر یەک ژ گرنگترین بەشێن میراتا کولتووری یا هەر نەتەوەیەکییە. هەر گەلەک بەرهەمێن خۆ یێن زارەکی و ماددی هەن کو ژ نەڤیەک ژبۆ نەڤیێن دی دگەهن. ئەڤ میراتە د ژیانا ڕۆژانە، داب و نەریت، گۆرانی، چیرۆک، پەند و مەسەل، باوەڕ، هونەر و ئاهەنگاندا دیارە. فۆلکلۆر نیشانەی مێژوو، بیرکرن، شێوازا ژیان و هەست و سۆزا کۆمەڵگهیە. لەوا لێکۆڵینا ل سەر فۆلکلۆرێ نە تنێ گرنگیەکا ئەدەبی هەیە، بەلکوو ل بوارێن مێژوو، کۆمەڵناسـی، مرۆڤناسـی و زمانناسـی ژی گرنگە.
مانایا فۆلکلۆر
وشەیا «فۆلکلۆر» ژ زمانی ئینگلیزی Folklore هاتیە و ب مانایا «زانینا گەل» یان «میراتا گەل» دەهێتە ب کارئانین. زانای ئینگلیزی William J. Thoms ل ساڵا ١٨٤٦ ئەڤ زاراوە بەکارهێنا بۆ ناڤدان ل میراتێن گەلەکی. ئەڤ میراتە بریتییە ژ هەموو ئەو زانیاری و نەریتان کو خەڵک ب زارەکی یان ب کردار ژ باڤ و باپیران وەرگرتین و پاراستین.
تایبەتمەندییێن فۆلکلۆر
* ژ نەڤیان ( پشت و پشت) بۆ نەڤیێن داهاتی دگەهێت.
* خاوەن نووسەرێکی دیار نینە.
* بەردەوام گۆڕانکاری و ل گۆر جهو دەمێ دگۆڕیت.
* ب ژیانا ڕۆژانە و کولتوورا گەلەکی گرێداییە.
* ناسناما نەتەوەیی دپارێزیت.
جۆرێن فۆلکلۆر
١. ئەدەبا زارەکی
ئەڤ بەشە چیرۆک، حیکایەت، ئەفسانە، پەند و مەسەل، نەستەق، ستران و لاوکان دگریتەڤە. زۆریا وان د سەدان ساڵاندا ب زارەکی پاراستین.
٢. داب و نەریت
رەسمێن هاوسەرگیریان، جەژن، سەرساڵ، نەورۆز، شێوازا پێشوازییا مێهڤانان، هاریکاری ل دەمێ کار و خەم و شادی، هەمی بەشکن ژ فۆلکلۆر.
٣. فۆلکلۆرا ماددی
جل و بەرگێن کوردی، خانیێن کەڤن، ئامێرێن کار، چێکرنا قالی، کولاڤ،پێڵاڤ،و کەلوپەلێن دەستی ژ ئەڤ بەشێن فۆلکلۆرن.
٤. هونەر و مۆسیقا
سترانێن ، گۆڤەند، بلور، دوزەلە، دەف و ئامێرێن مۆسیقایێن تر، رەنگێکی تایبەت ب کولتوورا کوردی ددەن.
گرنگیا فۆلکلۆر
فۆلکلۆر رۆلەکێ مەزن د پاراستنا ناسناما نەتەوەیی دا هەیە. مرۆڤ ژ رێکا فۆلکلۆرێ دکاریت رابردووی خۆ بناسیت و بهایێن کۆمەڵگەی خۆ بزانیت. زارۆک ژ پەند و مەسەلان فێری ڕاستگۆیی، دڵسۆزی، مێڤاندۆستیێ، ئازایەتی و رێزگرتنا مەزنان دبن.
هەروەسا فۆلکلۆر سەرچاوا گرنگە بۆ نووسەر، شاعیر، هونەرمەند و لێکۆلەران، چونکی زۆر بەرهەمێن ئەدەبی و هونەری ژ فۆلکلۆرێ ئیلهام وەرگرتین.
فۆلکلۆرا کوردی
فۆلکلۆرا کوردی یەک ژ دەوڵەمەندترین فۆلکلۆرێن ناڤچەیە. چیرۆکێن «مەم و زین»، «دەلال»، «خەج و سیامەند»، سترانێن لاوک، حەیران، گۆڤەند، پەند و مەسەل، خواردنێن نەتەوەیی، جل و بەرگێن جۆراوجۆر و جژنا نەورۆز هەمی بەشێن گرنگ ژ ئەڤ میراتی نەتەوەیین،هەر پارچەیەک ژ کوردستان فۆلکلۆرێکی تایبەت هەیە.
تەکنەلۆژیا و کاریگەرییا وی
ل ئێروو، تەکنەلۆژیا بوونە هۆکارەک ژ گۆڕانکاریێن مەزن ل شێوازا ژیانێ. هەندێک ژ نەریت و زمانێن گەل کەمتر بەکاردهێن،لەوا پێدڤیە فۆلکلۆر بهێتە تۆمارکرن، ل زانکۆیان لێکۆڵین ل سەر بهێتە کرن، و ل رێکا کتێب، بەلگەنامە، تۆڕێن کۆمەڵایەتی و میدیای نوو بۆ نەڤیێن نها و داهاتی .فۆلکلۆر میراتەکا زێڕینە یا هەر نەتەوەیەکییە و پاراستنا وی پاراستنا زمان، مێژوو، کولتوور و ناسنامەێ گەلیە.ئەگەر فۆلکلۆر بهێتە پاراستن ، نەڤیێن نوو دشێن رابردوویا خۆ بناسین و پەیوەندیا خۆ ب رەگەز و کولتوورا خۆ را بپارێزین ، پێتڤیە هەمی دامەزراوە زانستی، کولتووری و راگەهاندن هەوڵ بدەن ژبۆ پاراستن و گەشەپێدانا ئەڤ میراتە.
سەرچاڤە.
1. William J. Thoms (1846). On the Word “Folklore”.
2. UNESCO (2003). Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage.
3. محەمەد موکری، ئەدەبی گەلەکی کورد.
4. عومەر فارووق، فۆلکلۆرا کوردی.
5. جەمال نەبەز، کولتوور و میراتا کوردی.
