ماددەی هۆشبەر چییە؟
بە شێوەیەکی گشتی، ئەم ماددانە دابەش دەبن بەسەر چەند پۆلێنێکی سەرەکیدا کە بریتین لە:
·ماددە هێورکەرەوەکان (Depressants): ئەو ماددانەن کە کارکردنی کۆئەندامی دەماری ناوەندی خاو دەکەنەوە.
·ماددە بزوێنەرەکان (Stimulants): چالاکی مێشک و جەستە خێراتر دەکەن و دەبنە هۆی بەرزبوونەوەی دەستکردی لێدانی دڵ و پەستانی خوێن.
·ماددە وەهمهێنەرەکان
(Hallucinogens):تێگەیشتنی مرۆڤ بۆ واقیع دەگۆڕن و دەبنە هۆی بینین یان بیستنی شتی ناڕاستەقینە.
·ماددە هۆشبەرە دەستکردەکان (Synthetic Drugs): ماددەی کیمیایی مەترسیدارن کە لە تاقگە نایاساییەکاندا دروست دەکرێن و زیانی قەرەبوونکراوە لە مێشک دەدەن.
⚠️ ئاگاداری زانستی
ئاڵوودەبوون نەخۆشییەکی ئاڵۆزی مێشکە، نەک تەنها لاوازی لە ئیرادەدا. بەکارهێنانی تەنانەت یەک جار لە هەندێک ماددەی مەترسیدار دەکرێت ببێتە هۆی خولگەیەکی وێرانکەری ئاڵوودەبوون کە ڕزگاربوون لێی پێویستی بە چارەسەری پزیشکی هەیە.
هۆکارەکانی ڕووکردن لە ماددەی هۆشبەر
نزیکبوونەوە لە ماددە هۆشبەرەکان لەخۆڕا ڕوونادات؛ بەڵکو ئەنجامی کۆمەڵێک هۆکاری ئاڵۆزی دەروونی، کۆمەڵایەتی و ژینگەیییە. تێگەیشتن لەم هۆکارانە یارمەتیدەرێکی گەورەیە بۆ ڕێگری کردن پێش ڕوودانی کێشەکە:
فشاری هاوڕێیان (Peer Pressure): ئارەزووی گەنجان بۆ قبووڵکرانیان لەلایەن گرۆپی هاوڕێکانیانەوە یەکێکە لە سەرەکیترین هۆکارەکان.
کنجکۆڵی (Curiosity): حەزی تاقیکردنەوەی شتی نوێ بێ ئەوەی ئاگاداری زیانە وێرانکەرەکانی بن.
کێشە خێزانییەکان: نەبوونی ئارامی لە ماڵەوە، ناکۆکی بەردەوامی دایک و باوک، یان پشتگوێخستنی سۆزداری.
فشاری دەروونی و خەمۆکی: هەوڵدان بۆ ڕاکردن لە واقیع، قەلەقی، دڵڕاوکێ، یان بەکارهێنانی ماددە وەک ڕێگەیەک بۆ خۆدەرمانکردنی هەڵە.
کەمی هۆشیاری: نەبوونی زانیاری دروست لەسەر مەترسییە ڕاستەقینەکانی ئاڵوودەبوون.
ژینگەی کۆمەڵایەتی زیانبەخش: بوونی ماددەی هۆشبەر لە گەڕەک یان ژینگەی دەوروبەردا بە ئاسانی
کاریگەرییەکان لەسەر تەندروست.
ماددە هۆشبەرەکان زیانی گشتگیر و قووڵ دەگەیەنن بە هەموو ڕەهەندەکانی ژیانی مرۆڤ. ئەم زیانانە تەنها بۆ جەستەی بەکارهێنەر سنووردار نابن، بەڵکو سەرجەم جومگەکانی ژیانی دەگرێتەوە:
١. کاریگەرییە جەستەیییەکان
تێکچوونی سیستەمی بەرگری جەستە، پەککەوتنی جەرگ و گورچیلەکان، تێکچوونی کارکردنی دڵ و خوێنپێنەکان، و تێکچوونی سەرانسەری کۆئەندامی دەمار.
٢. کاریگەرییە دەروونییەکان
سەرهەڵدانی خەمۆکی قووڵ، قەلەقی بەردەوام، هەستکردن بە گۆشەگیری، تێکچوونی بیرکردنەوە و بڕیاردان، و سەرهەڵدانی نەخۆشییە دەروونییە قورسەکان.
٣. کاریگەرییە کۆمەڵایەتی و ئابوورییەکان
لەدەستدانی پێگە لە کۆمەڵگا، ڕووبەڕووبوونەوەی کێشەی یاسایی، داڕمانی باری ئابووری تاک و خێزان، و لەدەستدانی کار یان دەرفەتەکانی خوێندن.
"پاراستنی تەندروستی جەستە و مێشک، گەورەترین سەرمایەی مرۆڤە بۆ دروستکردنی داهاتوویەکی ڕووناک."
نیشانە هۆشیارکەرەوەکان.
ناسینەوەی پێشوەختەی نیشانەکان دەکرێت ژیانی مرۆڤێک ڕزگار بکات. بەڵام زۆر گرنگە بزانین کە بوونی ئەم نیشانانە بە تەنها بە مانای ئاڵوودەبوون نەیەت؛ دەکرێت نیشانەی کێشەی دەروونی یان فشارێکی تری کۆمەڵایەتی بن، بۆیە پێویستی بە هەڵسەنگاندنی پسپۆڕانە هەیە.
▪️مەترسیدارترین نیشانە هۆشیارکەرەوەکان بریتین لە:
o گۆڕانی ناپڕوو بەهای ڕەفتار: توندوتیژی لەناکاو، نهێنیپۆشی زۆرلەپێویست، یان درۆکردنی بەردەوام.
o گۆشەگیری کۆمەڵایەتی: دوورکەوتنەوە لە خێزان و هاوڕێ کۆنەکان و دروستکردنی پەیوەندی بەپەلە لەگەڵ کەسانی نەناسراو.
o داڕمانی ئاستی خوێندن یان کار: دابەزینی لەناکاوی نمرەکان، غەیاببوونی بەردەوام لە قوتابخانە یان دەوام.
o گۆڕانی جەستەیی: تێکچوونی کاتی خەو، دابەزین یان زیادبوونی کتوپڕی کێش، سووربوونەوەی چاوەکان.
o کێشەی دارایی دیار: داواکردنی بەردەوامی پارە بەبێ هۆکاری ڕوون یان ونبوونی کەلوپەلی بەنرخ لە ماڵەوە.
چۆن خۆمان و خێزانەکانمان بپارێزین؟
خۆپاراستن هەمیشە باشتر و ئاسانترە لە چارەسەرکردن. بۆ پاراستنی تاک و خێزانەکانمان، پێویستە چەند هەنگاوێکی کرداری بگرینە بەر:
هەنگاوە سەرەکییەکانی خۆپاراستن
دروستکردنی پەیوەندی بەهێز: گفتوگۆی کراوە و هاوڕێیانە لەناو خێزاندا بەردەوام بپارێزن.
دیاریکردنی سنووری تەندروست: فێربوونی بەهاکانی ڕێزگرتن و دیاریکردنی سنووری کەسی.
هەڵبژاردنی هاوڕێی باش: هاوڕێکان کاریگەری ڕاستوخۆیان لەسەر بڕیارەکانی ژیان هەیە.
بەشداریکردن لە چالاکی تەندروست:وەرزشکردن، خوێندنەوە، ئەنجامدانی کاری خۆبەخشانە و گەشەپێدانی بەهرەکان.
داواکردنی یارمەتی زوو: لە کاتی هەستکردن بە هەر کێشەیەکی دەروونی یان فشاری بەرز، ڕاستەوخۆ داوای راوێژ بکەن.
ڕۆڵی دایک و باوک.دایک و باوک یەکەم سەرچاوەی ئاسایش و هۆشیارین بۆ منداڵەکانیان. ڕەفتاری دروستی دایک و باوک دەتوانێت بێتە کۆسپێکی بەهێز لە بەرامبەر کەوتنە داوی ئاڵوودەبوون.
ڕێنمایی بۆ دایک و باوکان:
·گوێگرتنی بێ دادوەری: گوێ لە ترس و کێشەکانی منداڵەکانتان بگرن بێ ئەوەی ڕاستەوخۆ تۆمەتباریان بکەن یان سزایان بدەن.
· دروستکردنی متمانە: بهێڵن منداڵەکانتان بزانن کە ماڵەوە شوێنێکی ئارامە بۆ هاوبەشکردنی نهێنی و کێشەکانیان.
· پێدانی زانیاری گونجاو لەگەڵ تەمەن: زانیاری تەندروست و ڕاستەقینە لەسەر مەترسییەکان بدەنە منداڵەکانتان پێش ئەوەی لە سەرچاوەی چەواشەکەرەوە فێر ببن.
· نموونەی چاک بن: ڕەفتاری دایک و باوک لە بەکارهێنانی دەرمان و مامەڵەکردن لەگەڵ فشارەکاندا، گەورەترین وانەیە بۆ منداڵ.
ڕۆڵی قوتابخانە و پەروەردە.
· قوتابخانە تەنها شوێنی فێربوونی وانە ئەکادیمییەکان نییە، بەڵکو ژینگەیەکی بنەڕەتییە بۆ شێوەگرتنی کەسایەتی گەنجان. دامەزراوە پەروەردەیییەکان دەتوانن ڕۆڵێکی یەکلاکەرەوە بگێڕن لە ڕێگری لە ئاڵوودەبوون بەم شێوازانە:
· ئەنجامدانی وۆرکشۆپ و سیمیناری هۆشیاری بەردەوام بۆ قوتابیان.
· چالاککردنی ڕۆڵی ڕاهێنەر و توێژەری دەروونی و کۆمەڵایەتی لە قوتابخانەکاندا.
· دروستکردنی ژینگەیەکی فێربوونی ئارام و دوور لە توندوتیژی و گێچەڵپێکردن.
· هاوکاری بەردەوام و ئاڵوگۆڕی زانیاری لەگەڵ خێزانی قوتابیان.
ڕۆڵی کۆمەڵگا.
بەرەنگاربوونەوەی ماددەی هۆشبەر پێویستی بە هەڵمەتێکی گشتگیری کۆمەڵایەتی هەیە. کۆمەڵگا دەتوانێت بەم ڕێگەیانە بەرگری لە خۆی بکات:
١.کەمکردنەوەی شەمەزارکردن (Stigma): مامەڵەکردن لەگەڵ ئاڵوودەبووان وەک نەخۆش کە پێویستیان بە چارەسەر هەیە، نەک وەک تاوانبار، تاوەکو بە بێترس داوای یارمەتی بکەن.
٢. دابینکردنی دەرفەت بۆ گەنجان: ڕەخساندنی هەلی کار، ناوەندی وەرزشی، و چالاکی ڕۆشنبیری و هونەری بۆ پڕکردنەوەی کاتی بەتاڵی گەنجان بە شتی بەسود.
٣.میدیا و تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان: بەکارهێنانی سەکۆکانی ڕاگەیاندن بۆ بڵاوکردنەوەی پەیامی هۆشیاری زانستی و دوورکەوتنەوە لە گەورەکردنی ناڕاستی بوارەکە.
ڕێگاکانی وتنی "نەخێر"
بەهێزکردنی لێهاتوویی وتنی "نەخێر" یەکێکە لە بەهێزترین ئامرازەکانی بەرگری کەسی لە بەرامبەر فشاری هاوڕێیاندا. لێرەدا چەند ڕێگەیەکی کرداری و ڕێزدارانە دەخەینە ڕوو:
💬 نموونە کردارەکان بۆ وتنی "نەخێر":
ڕاستوخۆ و ڕوون بە: "نەخێر سوپاس، من حەزم بەم شتانە نییە."
بیانووی تەندروستی بهێنەرەوە: "نەخێر، من ڕاهێنانی وەرزشی دەکەم و گرنگی بە جەستەم دەدەم."
بابەتەکە بگۆڕە: "نەخێر، وەرە لەبری ئەوە بڕۆین یاری بکەین یان قاوەیەک بخۆینەوە."
شوێنەکە جێبهێڵە: ئەگەر فشارەکان بەردەوام بوون، زۆر بە ئاسانی بڵێ "من دەبێت بڕۆم" و شوێنەکە جێبهێڵە.
کاتێک پێویستی بە یارمەتی هەیە
ئەگەر تۆ یان کەسێک کە دەیناسیت ڕووبەڕووی ئاڵوودەبوون یان فشاری بەکارهێنانی ماددە بووەتەوە، بزانە کە تۆ تەنها نیت و ڕێگەی چاکبوونەوە هەردەم کراوەیە.
پێویستە ڕاستوخۆ قسە لەگەڵ کەسانی باوەڕپێکراو بکەیت وەک: ئەندامانی خێزان، پزیشکان، دەرمانسازان، یان ڕاوێژکارانی دەروونی لە بنکە تەندروستییەکاندا.
"داواکردنی یارمەتی نیشانەی لاوازی نییە، بەڵکو هەنگاوێکە بۆ چاکبوون و پاراستنی ژیان.
· چۆن یارمەتی کەسێکی تر بدەین؟
یارمەتیدانی کەسێک کە لە دۆخی ئاڵوودەبووندایە پێویستی بە وشیاری، ئارامگری، و ڕەفتاری ژیرانە هەیە:
ئارام بن: خۆتان لە تووڕەیی، گشتاندن و تاوانبارکردنی ڕاستوخۆ بەدوور بگرن.
گوێ بگرن: ڕێگەی پێبدەن بە بێترس باسی هەست و کێشەکانی خۆی بکات.
دوورکەوتنەوە لە شەرمەزارکردن: شەمەزارکردنی کەسەکە تەنها وای لێدەکات زیاتر بەرەو گۆشەگیری و ئاڵوودەبوون بڕوات.
پێشنیاری یارمەتی پزیشکی بکەن: زۆریان لێ مەکەن، بەڵکو بە نەرمییەوە پێیان ڕابگەیەنن کە ئامادەن هاوکارییان ببن بۆ سەردانیکردنی پزیشک.
پاراستنی نهێنی و کەرامەت: نهێنییەکانیان بپارێزن تاوەکو متمانەیان پێتان بمێنێت.
✔️ پوختەی گرنگ
کۆڵەکەکانی بەرەنگاربوونەوەی ماددەی هۆشبەر:
هۆشیاری زانستی: تێگەیشتن لە مەترسییە ڕاستەقینەکان پێش ئەوەی درەنگ بێت.
دیالۆگی خێزانی: دروستکردنی کەشێکی ئارام لە ماڵەوە بۆ قسەکردنی کراوە.
لێهاتوویی کەسی: فێربوونی وتنی "نەخێر" لە بەرامبەر فشارە هەڵەکاندا.
یارمەتی بەپەلە: سەردانیکردنی پسپۆڕان لە کاتی پێویستدا بێ دوودڵی.
سەرچاوە/
https://sites.google.com/view/maddayhoshbar/hoshbar
بەرهەمی: ڕێکخراوی سوننە بۆ ڕۆشنبیری و زانستە شەرعییەکان پێداچوونەوەی: دەرمانساز هێژا صباح حسن
ساڵی چاپ: ٢٠٢٦
