سمینارێک لەسەر هەڵچوونەکان

کورتە باسێک دەربارەی بابەتی بۆهێڵەکان کڕۆمۆسۆمەکانی (X-Y)دەبنە هۆی جیاوازیی سیفەتە بۆماوەییەکان بەپێی ڕەگەز جا نێر بێت یان مێ یان لکاو دەبێ پێوەی یان بە جۆرەکەی کاریگەری دەبێ یان تایبەت دەبێ بەو. بۆ نموونە ڕەنگ کوێری سیفەتێکە پەیوەستە بە نێرەکانەوە و لە مێیەکان کەم دەردەکەوێت سەرڕووتانەوەی بۆماوەیی سیفەتێکە لە نێرەکان دەردەکەوێت و لە مێیەکانەوە دوورە، واتە پەیوەستە بە جۆری رەگەزەوە، لەبەر نەبوونی پارێزگارییەک لەلای کۆرپەلەی نێر لە زۆربەی جینەکانی سیفەت کە هەڵیدەگرێ ئەو بە پلەیەکی زیاتر لە مێ ئەگەری تووشبوونی بە (هیمۆفیلیا- نەمێنی خوێن) هەیە کە مێینە (دایک) بۆ کوڕ و کچەکانی دەگوازێتەوە و لە نێرەکان دەردەکەوێ و مێیەکان لێی دوورن. گۆڕانە جەستەیەکان کە لە کاتی پێگەیشتندا بەسەر تاکەکاندا دێت لە کوڕی لاودا بە شێوەیەک و لەکچی لاویشدا بە شێوەیەک تر دەردەکەوێت، جیاوازی ئەو گۆڕانانەش دەگەڕێتەوە بۆ دەردانی ڕژێنە زایەندییەکان و هەندێ کوێرە ڕژێنی تر کە هۆڕمۆنەکان دەورژێنن وەکو زانراوە هۆڕمۆنی ئەندرۆجین کە هۆرمۆنێکی نێرینەیە و هۆرمۆنی ئیسترۆجین کە هۆرمۆنی مێینەیە لە هەردوو ڕەگەزەکە دەردەرێ، بەڵام هۆرمۆنی ئەندرۆجین بە ڕێژەیەکی زیاتر لە لای نێرینە دەردەرێ وەک لە لای مێینە، هۆرمۆنی ئیسترۆجینیش لە لای مێینە ڕێژەیەکی گەورەتر دەردەدرێ وەک لە لای نێرینە.ڕێژەی گونجاوی هۆرمۆنی ڕەگەز لە لای نێر و مێ دەبێت هۆی گەشەی جەستەیی و دەروونی بۆ هەردوو ڕەگەزەکە، تێکچوونیشی دەبێتە هۆی شێواندنی ڕوالەتەکانی ڕەفتار و بیناد لەلای نێر و مێدا. بێگومان ئەو کەم و کوڕییە بۆماوەییە دەرئەنجامی دەروونی و جەستەیی و تەندروستی دەبێتەوە کە هەندێکیان دەبنە هۆی کوێری و هەندێکی تریان دەبنە هۆی زوو مردن، لە پاڵ کەم و کوڕی بۆماوەیی درێژخایەن کە هەندێکیان چاک دەبنەوە یان چارەسەرکردنی ئەستەم دەبێت. بۆ هێڵەکان جووتی دوانەن، ئەگەر دوو تاکە بۆ هێل(جین) لە دوانەکەدا جیاواز بوون ئەوا یەکێکیان زال دەبێ بەسەر ئەویتردا و پاشان سیفەتەکەی باو و دەرکەوتوو دەبێت و ئەویتر لادەچێ و بزر دەبێت.

چی لە مێشکدا ڕوودەدات کاتێک لە قووڵایی خەوداین؟ قۆناغە جیاوازەکانی خەوتن چین و چ ڕۆڵێکیان هەیە لە فێربوون و دروستبوونی یادەوەریدا؟ ئەی لە دڵەڕاوکێ و ئازاردا؟ ئایا دەمارەکان و گواستەرە دەمارییەکانیش ڕۆڵیان هەیە؟ ئەمانە ئەو پرسیارانەن کە لەم تایبەتمەندییە تایبەتەدا مامەڵەیان لەگەڵ دەکەین، بە بەکارهێنانی نوێترین بەڵگەی بەردەست. زانایان بە گشتی هاوڕان لەسەر ئەوەی کە چوار قۆناغی خەوتن هەیە کە ئێمە شەوانە چەند جارێک بە پاسکیلدا تێدەپەڕین. سێ یەکەمیان خەوی پێی دەوترێت جووڵەی چاوی ناخێرا (REM) پێکدەهێنن و چوارەمیان خەوی REM ە — کە خەونەکان تێیدا ڕوودەدەن.

جەستەی مرۆڤ سیستەمێکی زۆر ڕێکخراو و یەکگرتووە . لە خانەی بچووک پێکهاتووە، و خانە پێکەوە دەبنە شانە، شانەکانیش دەبنە ئەندامە سەرەکییەکان وەک دڵ، مێشک، سیەکان و گەدە. هەر ئەندامێک کاری تایبەتی هەیە: دڵ خوێن بە هەموو جەستەدا پالدەدات، سیەکان ئوکسجین دەهێننە ناو جەستە و کاربۆن دایۆکساید دەردەکەن، گەدە خۆراک تێکدەشکێنێت، و مێشکیش هەموو کارەکان ڕێکدەخات و فەرمان بە جەستە دەدات. بە هاوکاری و یەکگرتوویی ئەم بەشانە، جەستەی مرۆڤ دەبێت بە سیستەمێکی کارا بۆ پاراستنی ژیان و تەندروستی.

گولەکان بەشێکی جوان و گرنگی ڕووەکانە. ئەو بەشی ڕووەکە کە تێیدا تۆخم دروست دەبێت و ڕەنگ و بۆنی جوانی هەیە. گوڵەکان یارمەتیدەدەن بۆ بەردەوامی ژیانی ڕووەکان و هەروەها بۆ خۆراک، دارو و جوانکاری بەکاردێن گرنگی گوڵ دروستکردنی تۆخم بۆ زیادبوونی ڕووەک جوانکردنی سروشت بەکارهێنان لە دارو و چای یارمەتیدان بە مێشکۆلەکان بۆ گردبوونەوەی گوڵ وەك هەنگ یارمەتیدەدەن گوڵەکان تۆخم دروست بکەن و زیاد ببن