PDF
کارەساتێکی مێژووی کوشتاری خەلکی کورد بە دەست سپای رووسی تزاری ١٩١٦
2026-09-04
کارەساتەکەی سابڵاغ لە ساڵی ١٩١٦
خوێندنەوەیەکی مێژوویی.
١. پاشبنەمای ڕووداوەکە
لە ساڵانی شەڕی یەکەمی جیهانیدا، کوردستانی ڕۆژهەڵات بووە یەکێک لە ناوچە گرنگەکانی ملمڵانێی نێوان ئیمپراتۆریەتی ڕووسییە و ئیمپراتۆریەتی عوسمانی. سابڵاغ ــ کە ئەمڕۆ بە مەهاباد ناسراوە ــ لە ناوچەی موکریاندا بوو و بەهۆی شوێنی جوگرافیاییەکەیەوە گرنگییەکی سەربازی و سیاسیی هەبوو.
لەو دۆخەدا، خەڵکی ناوچەکە لە نێوان دوو هێزی گەورەی جەنگدا گیرۆدە بوون. هێزەکانی ڕووس و عوسمان بەردەوام پێشڕەوی و پاشەکشەیان دەکرد و دەسەڵاتی ناوخۆش نەتوانی پاراستنی شار و گوندەکان بە شێوەیەکی کاریگەر بکات.
٢. هێرشی هێزە ڕووسییەکان
بەپێی چەند گێڕانەوەی مێژوویی، لە ژانویەی ١٩١٦دا هێزە ڕووسییەکان بەرەو سابڵاغ پێشڕەویان کرد. پێش ئەوەش لە ناوچەکانی دەوروبەر پێکدادانی سەربازی لە نێوان هێزە ڕووسی و عوسمانییەکان ڕوویدابوو.
دوای گەیشتنی هێزە ڕووسییەکان، بەڵام ڕووداوەکە تەنها بە پێکدادانی دوو سوپا نەماوە؛ گێڕانەوە و بەڵگەی جۆراوجۆر باس لە کوشتنی ژمارەیەکی زۆر لە دانیشتووانی مەدەنی دەکەن.
٣. کوشتاری دانیشتووان
لە سەرچاوە کوردییەکاندا گێڕانەوەیەکی بەرفراوان هەیە کە دەڵێت لە سابڵاغ و گوندەکانی دەوروبەر، دانیشتووانی مەدەنی بە شێوەیەکی بەربڵاو کوژراون.
ناوی هەندێک لە شوێنەکانی دەوروبەر لە گێڕانەوەکاندا دووبارە دەبنەوە، لەوانە:
* قونقەڵا
* ئیندرقاش
* دریاز
* کەرێزە
* و چەند گوند و ناوچەی دەوروبەر
هەروەها گێڕانەوەکان باس لە سووتاندنی ماڵ و بازاڕ و وێرانکردنی بەشێک لە شار دەکەن. ئەمانە، ئەگەر لەگەڵ سەرچاوە سەربەخۆکان پشتڕاست بکرێنەوە، نیشانەی ئەوەن کە کاریگەرییەکە تەنها لە مەیدانی شەڕدا نەبووە، بەڵکوو ژیانی کۆمەڵگەی مەدەنی بە تەواوی کاریگەری لێ وەرگرتووە.
٤. ژمارەی قوربانیان؛ خاڵێکی زۆر هەستیار
یەکێک لە گرنگترین بەڵگەکان، گێڕانەوەیەکە کە بە The Kurdish Missionary لە ئەیلولی ١٩١٦ پەیوەست کراوە.
بەپێی ئەو گێڕانەوەیە، ژمارەی کوژراوان بە نزیکەی ١٠,٠٠٠ کەس خەمڵێنراوە و بۆ ناو خودی سابڵاغ ژمارەی ٧,٦٧٠ کەس باس کراوە. هەروەها گێڕانەوەیەک دەڵێت قەشەیەکی بیانی بە ناوی Fossum لە تەنها یەک ماڵدا ١٥٠ تەرمی بینیوە.
ئەم ژمارانە زۆر گەورەن، بۆیە پێویستە بە وردی مامەڵەیان لەگەڵ بکرێت. باشترین شێواز ئەوەیە بڵێین:
«سەرچاوەیەکی نزیک لە کاتی ڕووداوەکە ژمارەی قوربانیانی بە نزیکەی ١٠ هەزار کەس خەمڵاندووە»
نەک ئەوەی بەبێ بەراورد بڵێین «بێگومان ١٠ هەزار کەس کوژراون».
ئەم جیاوازییە لە توێژینەوەی مێژووییدا زۆر گرنگە. (Chawy Kurd)
٥. بەڵگەی کاتی ڕووداوەکە
خاڵی بەهێزی ئەم بابەتە ئەوەیە کە هەموو گێڕانەوەکان لە سەدەی بیست و یەکەمدا دروست نەکراون.
سەرچاوەیەکی ناوهێنراو لە The Kurdish Missionary ــ کە لە ئەیلولی ١٩١٦ بڵاوکراوەتەوە ــ گێڕانەوەیەک لە ژنێکی میسیۆنەری بە ناوی Goodhart دەخاتەڕوو. ئەمە گرنگە، چونکە سەرچاوەکە نزیکەی هەمان ساڵی ڕووداوەکەیە، نەک چەندین دەیە دواتر. (Chawy Kurd)
هەروەها لە توێژینەوە و نووسینەکانی دواتردا سەرچاوەکانی وەزارەتی دەرەوەی فەرەنسا، ڕاپۆرتە ئێرانییەکان، یادداشت و بیرەوەرییەکان و کتێبە مێژووییەکان بەکار هێنراون. (ruwange.blogspot.com)
٦. بۆچی ڕووداوەکە ڕوویدا؟
نابێت هۆکاری ڕووداوەکە بە یەک وشە وەک «تۆڵەسەندنەوە» یان «سیاسەتی ڕەگەزی» کورت بکرێتەوە.
چوارچێوەی گشتیی ڕووداوەکە بریتی بوو لە:
شەڕی یەکەمی جیهانی + پێکدادانی ڕووس و عوسمان + پێکهاتەی ناسەقامگیری دەسەڵاتی ئێران + چالاکی هێزە ناوخۆییەکان + دۆخی زۆر خراپی ژیانی مەدەنی.
لە سەرچاوە کوردییەکاندا هەروەها ئاماژە بەوە کراوە کە هەندێک کورد لەگەڵ عوسمانییەکان هاوپەیمان بوون و دژی ڕووسەکان شەڕیان کردووە؛ ئەمەش دەتوانێت لە تێگەیشتن لە هەڵوێستی هێزە ڕووسییەکان بەرامبەر بە دانیشتووانی ناوچەکەدا گرنگ بێت. (مێژووی کوردستان)
بەڵام ئەوە نابێتە پاساو بۆ کوشتنی مەدەنییەکان. پێویستە جیاوازیی نێوان شەڕکەر و دانیشتووی مەدەنی بپارێزرێت.
٧. ژنان و منداڵان
لە گێڕانەوەکانی سەرچاوەکاندا تەنها کوشتنی پیاوان نەهاتووە؛ باس لە ئازاردانی ژنان و کچان و بردنی هەندێکیان دەکرێت. ئەمە ڕەهەندێکی زۆر قووڵی کارەساتەکەیە، چونکە نیشان دەدات کاریگەریی جەنگ تەنها لەسەر پیاوانی شەڕکەر نەبووە، بەڵکوو خێزان و کۆمەڵگەی مەدەنی بە گشتی تووشی کارەسات بوون. (Awene)
٨. دوای کوشتار
دوای ڕووداوەکان، کێشەی تەرمی کوژراوان، نەخۆشی، برسێتی و ئاوارەبوون بەشێکی دیکەی کارەساتەکە بوون.
بەپێی هەندێک گێڕانەوە، کۆکردنەوە و ناشتنەوەی تەرمی کوژراوان بۆ ماوەیەک بەردەوام بوو. هەروەها باس لە قەیرانی خواردن و گرانی و برسێتی لە ناوچەکە دەکرێت. (Chawy Kurd)
٩. ئەوەی کتێبی عەزیز وەلیانی هەوڵی بۆ دەدات
کتێبی عەزیز وەلیانی گرنگییەکی تایبەتی هەیە لەوەی ئەم ڕووداوە دەخاتە ناو گفتوگۆی مێژوویی کوردەوە و هەوڵ دەدات سەرچاوە جۆراوجۆرەکان کۆبکاتەوە.
بەپێی سەرچاوەیەکی پەیوەندیدار بە کتێبەکە، لە سەرچاوەکانی توێژینەوەکەدا ئەرشیڤەکانی وەزارەتی دەرەوەی فەرەنسا، ڕاپۆرتەکانی کاربەدەستانی ئێرانی، کتێبە مێژووییەکان و The Kurdish Missionary هاتوون. (ruwange.blogspot.com)
١٠. کۆتایی: مێژوو دەبێت بە بەڵگە بپارێزرێت
ئەگەر بخوازین ئەم کارەساتە بە شێوەیەکی جدی لێک بدەینەوە، نابێت تەنها بڵێین:
«١٠ هەزار کورد لە سابڵاغ کوژران.»
دەبێت بپرسین:
سەرچاوەکە کێیە؟
لە چ ساڵێکدا نووسراوە؟
نووسەر شاهیدی ڕاستەوخۆ بووە؟
ژمارەکە چۆن هەژمار کراوە؟
سەرچاوەی ڕووسی چی دەڵێت؟
سەرچاوەی عوسمانی چی دەڵێت؟
ڕاپۆرتی ئێرانی چی دەڵێت؟
و سەرچاوەکانی بیانی چۆن ڕووداوەکەیان تۆمار کردووە؟
ئەم شێوازە مێژووەکەمان بەهێزتر دەکات، چونکە مەبەست تەنها گێڕانەوەی کارەسات نییە؛ بەڵکوو سەلماندنی مێژوویی و پاراستنی یادەوەریی قوربانیان بە بەڵگەی پەسەندکراوە.
لەبەر ئەوە، کارەساتەکەی سابڵاغی ١٩١٦ پێویستی بە توێژینەوەیەکی هاوبەش هەیە کە سەرچاوە کوردی، فارسی، ڕووسی، عوسمانی و ئەورووپییەکان لەگەڵ یەکدا بەراورد بکات؛ ئەمە باشترین ڕێگایە بۆ ئەوەی مێژوو لە سنووری گێڕانەوە و هەست تێپەڕێت و بگاتە ئاستی بەڵگە.
سەرچاوە/ #kurdish book house
http://kurdishbookhouse.com/ku/100-93/
خوێندنەوەیەکی مێژوویی.
١. پاشبنەمای ڕووداوەکە
لە ساڵانی شەڕی یەکەمی جیهانیدا، کوردستانی ڕۆژهەڵات بووە یەکێک لە ناوچە گرنگەکانی ملمڵانێی نێوان ئیمپراتۆریەتی ڕووسییە و ئیمپراتۆریەتی عوسمانی. سابڵاغ ــ کە ئەمڕۆ بە مەهاباد ناسراوە ــ لە ناوچەی موکریاندا بوو و بەهۆی شوێنی جوگرافیاییەکەیەوە گرنگییەکی سەربازی و سیاسیی هەبوو.
لەو دۆخەدا، خەڵکی ناوچەکە لە نێوان دوو هێزی گەورەی جەنگدا گیرۆدە بوون. هێزەکانی ڕووس و عوسمان بەردەوام پێشڕەوی و پاشەکشەیان دەکرد و دەسەڵاتی ناوخۆش نەتوانی پاراستنی شار و گوندەکان بە شێوەیەکی کاریگەر بکات.
٢. هێرشی هێزە ڕووسییەکان
بەپێی چەند گێڕانەوەی مێژوویی، لە ژانویەی ١٩١٦دا هێزە ڕووسییەکان بەرەو سابڵاغ پێشڕەویان کرد. پێش ئەوەش لە ناوچەکانی دەوروبەر پێکدادانی سەربازی لە نێوان هێزە ڕووسی و عوسمانییەکان ڕوویدابوو.
دوای گەیشتنی هێزە ڕووسییەکان، بەڵام ڕووداوەکە تەنها بە پێکدادانی دوو سوپا نەماوە؛ گێڕانەوە و بەڵگەی جۆراوجۆر باس لە کوشتنی ژمارەیەکی زۆر لە دانیشتووانی مەدەنی دەکەن.
٣. کوشتاری دانیشتووان
لە سەرچاوە کوردییەکاندا گێڕانەوەیەکی بەرفراوان هەیە کە دەڵێت لە سابڵاغ و گوندەکانی دەوروبەر، دانیشتووانی مەدەنی بە شێوەیەکی بەربڵاو کوژراون.
ناوی هەندێک لە شوێنەکانی دەوروبەر لە گێڕانەوەکاندا دووبارە دەبنەوە، لەوانە:
* قونقەڵا
* ئیندرقاش
* دریاز
* کەرێزە
* و چەند گوند و ناوچەی دەوروبەر
هەروەها گێڕانەوەکان باس لە سووتاندنی ماڵ و بازاڕ و وێرانکردنی بەشێک لە شار دەکەن. ئەمانە، ئەگەر لەگەڵ سەرچاوە سەربەخۆکان پشتڕاست بکرێنەوە، نیشانەی ئەوەن کە کاریگەرییەکە تەنها لە مەیدانی شەڕدا نەبووە، بەڵکوو ژیانی کۆمەڵگەی مەدەنی بە تەواوی کاریگەری لێ وەرگرتووە.
٤. ژمارەی قوربانیان؛ خاڵێکی زۆر هەستیار
یەکێک لە گرنگترین بەڵگەکان، گێڕانەوەیەکە کە بە The Kurdish Missionary لە ئەیلولی ١٩١٦ پەیوەست کراوە.
بەپێی ئەو گێڕانەوەیە، ژمارەی کوژراوان بە نزیکەی ١٠,٠٠٠ کەس خەمڵێنراوە و بۆ ناو خودی سابڵاغ ژمارەی ٧,٦٧٠ کەس باس کراوە. هەروەها گێڕانەوەیەک دەڵێت قەشەیەکی بیانی بە ناوی Fossum لە تەنها یەک ماڵدا ١٥٠ تەرمی بینیوە.
ئەم ژمارانە زۆر گەورەن، بۆیە پێویستە بە وردی مامەڵەیان لەگەڵ بکرێت. باشترین شێواز ئەوەیە بڵێین:
«سەرچاوەیەکی نزیک لە کاتی ڕووداوەکە ژمارەی قوربانیانی بە نزیکەی ١٠ هەزار کەس خەمڵاندووە»
نەک ئەوەی بەبێ بەراورد بڵێین «بێگومان ١٠ هەزار کەس کوژراون».
ئەم جیاوازییە لە توێژینەوەی مێژووییدا زۆر گرنگە. (Chawy Kurd)
٥. بەڵگەی کاتی ڕووداوەکە
خاڵی بەهێزی ئەم بابەتە ئەوەیە کە هەموو گێڕانەوەکان لە سەدەی بیست و یەکەمدا دروست نەکراون.
سەرچاوەیەکی ناوهێنراو لە The Kurdish Missionary ــ کە لە ئەیلولی ١٩١٦ بڵاوکراوەتەوە ــ گێڕانەوەیەک لە ژنێکی میسیۆنەری بە ناوی Goodhart دەخاتەڕوو. ئەمە گرنگە، چونکە سەرچاوەکە نزیکەی هەمان ساڵی ڕووداوەکەیە، نەک چەندین دەیە دواتر. (Chawy Kurd)
هەروەها لە توێژینەوە و نووسینەکانی دواتردا سەرچاوەکانی وەزارەتی دەرەوەی فەرەنسا، ڕاپۆرتە ئێرانییەکان، یادداشت و بیرەوەرییەکان و کتێبە مێژووییەکان بەکار هێنراون. (ruwange.blogspot.com)
٦. بۆچی ڕووداوەکە ڕوویدا؟
نابێت هۆکاری ڕووداوەکە بە یەک وشە وەک «تۆڵەسەندنەوە» یان «سیاسەتی ڕەگەزی» کورت بکرێتەوە.
چوارچێوەی گشتیی ڕووداوەکە بریتی بوو لە:
شەڕی یەکەمی جیهانی + پێکدادانی ڕووس و عوسمان + پێکهاتەی ناسەقامگیری دەسەڵاتی ئێران + چالاکی هێزە ناوخۆییەکان + دۆخی زۆر خراپی ژیانی مەدەنی.
لە سەرچاوە کوردییەکاندا هەروەها ئاماژە بەوە کراوە کە هەندێک کورد لەگەڵ عوسمانییەکان هاوپەیمان بوون و دژی ڕووسەکان شەڕیان کردووە؛ ئەمەش دەتوانێت لە تێگەیشتن لە هەڵوێستی هێزە ڕووسییەکان بەرامبەر بە دانیشتووانی ناوچەکەدا گرنگ بێت. (مێژووی کوردستان)
بەڵام ئەوە نابێتە پاساو بۆ کوشتنی مەدەنییەکان. پێویستە جیاوازیی نێوان شەڕکەر و دانیشتووی مەدەنی بپارێزرێت.
٧. ژنان و منداڵان
لە گێڕانەوەکانی سەرچاوەکاندا تەنها کوشتنی پیاوان نەهاتووە؛ باس لە ئازاردانی ژنان و کچان و بردنی هەندێکیان دەکرێت. ئەمە ڕەهەندێکی زۆر قووڵی کارەساتەکەیە، چونکە نیشان دەدات کاریگەریی جەنگ تەنها لەسەر پیاوانی شەڕکەر نەبووە، بەڵکوو خێزان و کۆمەڵگەی مەدەنی بە گشتی تووشی کارەسات بوون. (Awene)
٨. دوای کوشتار
دوای ڕووداوەکان، کێشەی تەرمی کوژراوان، نەخۆشی، برسێتی و ئاوارەبوون بەشێکی دیکەی کارەساتەکە بوون.
بەپێی هەندێک گێڕانەوە، کۆکردنەوە و ناشتنەوەی تەرمی کوژراوان بۆ ماوەیەک بەردەوام بوو. هەروەها باس لە قەیرانی خواردن و گرانی و برسێتی لە ناوچەکە دەکرێت. (Chawy Kurd)
٩. ئەوەی کتێبی عەزیز وەلیانی هەوڵی بۆ دەدات
کتێبی عەزیز وەلیانی گرنگییەکی تایبەتی هەیە لەوەی ئەم ڕووداوە دەخاتە ناو گفتوگۆی مێژوویی کوردەوە و هەوڵ دەدات سەرچاوە جۆراوجۆرەکان کۆبکاتەوە.
بەپێی سەرچاوەیەکی پەیوەندیدار بە کتێبەکە، لە سەرچاوەکانی توێژینەوەکەدا ئەرشیڤەکانی وەزارەتی دەرەوەی فەرەنسا، ڕاپۆرتەکانی کاربەدەستانی ئێرانی، کتێبە مێژووییەکان و The Kurdish Missionary هاتوون. (ruwange.blogspot.com)
١٠. کۆتایی: مێژوو دەبێت بە بەڵگە بپارێزرێت
ئەگەر بخوازین ئەم کارەساتە بە شێوەیەکی جدی لێک بدەینەوە، نابێت تەنها بڵێین:
«١٠ هەزار کورد لە سابڵاغ کوژران.»
دەبێت بپرسین:
سەرچاوەکە کێیە؟
لە چ ساڵێکدا نووسراوە؟
نووسەر شاهیدی ڕاستەوخۆ بووە؟
ژمارەکە چۆن هەژمار کراوە؟
سەرچاوەی ڕووسی چی دەڵێت؟
سەرچاوەی عوسمانی چی دەڵێت؟
ڕاپۆرتی ئێرانی چی دەڵێت؟
و سەرچاوەکانی بیانی چۆن ڕووداوەکەیان تۆمار کردووە؟
ئەم شێوازە مێژووەکەمان بەهێزتر دەکات، چونکە مەبەست تەنها گێڕانەوەی کارەسات نییە؛ بەڵکوو سەلماندنی مێژوویی و پاراستنی یادەوەریی قوربانیان بە بەڵگەی پەسەندکراوە.
لەبەر ئەوە، کارەساتەکەی سابڵاغی ١٩١٦ پێویستی بە توێژینەوەیەکی هاوبەش هەیە کە سەرچاوە کوردی، فارسی، ڕووسی، عوسمانی و ئەورووپییەکان لەگەڵ یەکدا بەراورد بکات؛ ئەمە باشترین ڕێگایە بۆ ئەوەی مێژوو لە سنووری گێڕانەوە و هەست تێپەڕێت و بگاتە ئاستی بەڵگە.
سەرچاوە/ #kurdish book house
http://kurdishbookhouse.com/ku/100-93/