هاشم ئاکرەیی کی بوو؟
هاشم ئاکرەیی کی بوو؟ د ناڤبەرا چیا و دەسەڵاتێ دا
(ب شێوازەکێ زانستی)
د لاپەرەیێن مێژوویا سیاسییا هەڤچەرخا کوردستانێ و عێراقێ دا، ناڤێ "هاشم حەسەن ئاکرەیی" وەک ئێک ژ کەسایەتیێن هەرە کێشەبەرخۆر (جدلی) و خودان وەرچەرخانێن مەزن دهێتە نیاسین. ژیانا وی گەشتەکا ئاڵۆز بوو د ناڤبەرا خەباتا چەکداری ل چیا و لوتکەیا پۆستێن کارگێڕی ل بەغدا. ئەو نوێنەرایەتیا مۆدێلەکێ سیاسی دکر کو باوەری ب سازش و کارکرنێ د ناڤ سیستەمێ فەرمی یێ دەوڵەتێ دا هەبوو، تەنانەت ئەگەر ئەو دەوڵەتە ل ژێر حوکمێ ڕژێمەکا دکتاتۆر وەک بەعسێ دا بیت.
١. ژیان و دەستپێکا ڕێبازا نەتەوەیی
هاشم حەسەن ئاکرەیی د نیڤا ئێکێ یا سەدێ بیستێ دا ل دەڤەرا ئاکرێ هاتییە سەر دونیایێ. ئەو ل سەر حەزا نەتەوەیی و د ناڤ جڤاکەکێ عەشیرەتی دا مەزن بوو، د دەمەکێ دا کو دەڤەرا بادینان ناڤەندەکا گەرم یا شۆڕش و لڤینێن ڕزگاریخوازییا کوردی بوو.
ل دەستپێکا گەنجاتییا خۆ، پەیوەندی ب ڕیزێن پارتی دیموکراتی کوردستان (PDK) دکەت. د ناڤ شۆڕشا ئەیلوولێ دا (١٩٦١ - ١٩٧٥) د بن سەرکردایەتیا مەلا مستەفا بارزانی دا، وەک پێشمەرگە، کادر و فەرماندەیەکێ چالاک خەبات کر و جهێ باوەریێ بوو ل دەڤەرا بادینان.
٢. وەرچەرخانا مەزن و بژاردەیا سیاسی (١٩٧٤)
وەرچەرخانا مەزن د ژیانا وی دا پشتی بەیانا ١١ی ئازارا ١٩٧٠ێ و سەرهەڵدانا ناکۆکیان د نێوان سەرکردایەتیا شۆڕشێ و ڕژێما بەعس چێبوو. دەمێ وتووێژ گەهشتینە بنبەستێ و بڕیارا شەڕی هاتە دان، ناڤمالیا کوردی دابەش بوو.
هاشم ئاکرەیی ل سالا ١٩٧٤ێ، بڕیاردا دگەل بارزانی نەچیتە ناڤ شەڕێ چەکداری یێ نوو و ل دەرڤەی چیا بمینیت. ئەوی دۆخی ئاشتیێ و مانەڤە ل بەغدا هەڵبژارد بۆ جێبەجێکرنا پڕۆژێ "حوکمێ زاتی" (Autonomous Region) یێ کەمفڕەهـ کو ل وێ سالێ ژلایێ سەدام حوسێن ڤە ب تاکلایەنە هاتبوو ڕاگەهاندن.
٣. باڵێ سیاسی یێ هاشم ئاکرەیی (پارتییا بەغدا)
ئەو قەوارەیا هاشم ئاکرەیی سەرکردایەتی دکر، د مێژووا مۆدێرن دا ب ناڤێ "باڵێ فەرمی یێ پارتی" (جناح الحزب الرسمي) یان د ناڤ گوتارا گشتی دا ب "پارتییا بەغدا" دهێتە نیاسین. بۆ ڕەوایەتیدان ب ڤی باڵی، ڕژێما بەعس ل نیسانا ١٩٧٤ێ کۆنگرەیەک ل بەغدا بۆ بەست ب ناڤێ "کۆنگرێ هەشتێ یێ پارتی" و تێدا سەرکردایەتییەکا نوو هاتە دیارکرن.
پێکهاتە و ژمارەیا سەرکردایەتیێ
ل سەر ئاستێ لوتکەیا بڕیاردانێ، ئەڤ باڵە ژ ئەنجومەنەکێ سەرکردایەتیێ یێ بچووک پێکهاتبوو کو ژمارەیا وان د نێوان ١٠ تا ١٥ کەسایەتیێن سەرەکی دا بوو. دیارترین هاوبەشێن وی ئەڤە بوون:
عەزیز عەقراوی (ئاکرەیی): فەرماندەیەکێ سەربازی یێ ناڤدارێ شۆڕشێ بوو، بوو سکرتێرێ گشتی یێ ڤی باڵی و وەزیرێ گەشەپێدانێ ل بەغدا.
عوبێدوڵڵا مستەفا بارزانی: کوڕێ مەزنێ مەلا مستەفا بارزانی بوو! هەبوونا وی د ڤی باڵی دا گرنگییەکا سیمبۆلی و سیاسی یا مەزن هەبوو، و پۆستێ وەزیرێ دەوڵەت وەرگرت.
ئەحمەد محەمەد سەعید ئەتروشی: کەسایەتییەکێ جڤاکی و ئیداری یێ بادینان بوو، پاشان بوو پارێزگارێ دهۆکێ ل ژێر سیبەرێ حوکمێ زاتی دا.
عەبدوڵڵا ئیسماعیل ئەحمەد: ئەندامەکێ کارایێ سەرکردایەتیێ د ناڤ ئەنجومەنێ حوکمێ زاتی دا.
٤. هزرا وی یا شارستانی و دەوڵەتسازیێ
ژ ڕوویێ زانستێ سیاسی ڤە، هاشم ئاکرەیی و باڵێ وی خودان دیدگەهەکا "ڕیالیست یا دەوڵەتخواز" بوون. بنەمایێن فکری یێن هزرا وی یا شارستانی ل سەر ئەڤان پۆینتان ئاوا ببوو:
مۆدێلێ دامەزراوەیی و یاسایی (دەرکەفتن ژ چیا): د دیدگەها وی دا، مافێن نەتەوەیی و جڤاکی یێن گەلێ کورد نەدشیا ب تنێ ل سەر لوتکەیێن چیا و ب ڕێیا شەڕی بهێنە پاراستن، بەڵکو پێدڤی بوو کورد ببنە پشکەک ژ سیستەمێ یاسایی و کارگێڕی یێ دەوڵەتێ. وی پێی وابوو هەبوونا قوتابخانە، زانکۆ و فەرمانگەهان، ژ چەک و شەر کانیێن پتر خزمەتا ناسنامەیا کوردی دکەن.
پاراستنا سەرمایەیا مرۆڤی و ئابووری: ئەو پێی وابوو کو هێزا سەربازی و ئابووری یا دەوڵەتا عێراقێ گەلەک ژ شیانێن شۆڕشێ پڕترە، و بەردەوامییا شەڕی دێ بیتە ئەگەرێ سوتنا ژێرخانا جڤاکی، کاڤلبوونا گوندان و پاشڤەچوونا شارستانیەتێ.
دژبەریا کۆنەپارێزیێ: دیدگەها وی پتر بەرەڤ مۆدێلەکێ دونیایی (عەلمانی) و مۆدێرن بوو بۆ رێڤەبرنێ. ئەو دژبەرێ مۆدێلێ جڤاکی یێ خێڵەکی و دەرەبەگایەتی (Feudalism) بوو کو ل وی سەردەمی حاکم بوو، و سیستەمێ دەوڵەتێ وەک چەتریەک ددیت بۆ گۆڕینا جڤاکی بەرەڤ هاووڵاتیبوونێ.
گرنگترین پۆست و ئەو کارێن کاریگەرییا ئەرێنی ل سەر دۆزا کوردی هەبووی:
هاشم ئاکرەیی بۆ ماوەیەکێ درێژ پۆستێ سەرۆکێ ئەنجومەنێ جێبەجێکرنێ یێ ناوچەیا حوکمێ زاتی (کو هاوتای سەرۆک وەزیران یان سەرۆکێ حکومەتا هەرێمێ یا وی سەردەمی بوو ل هەولێرێ) و پۆستێ وەزیرێ دەوڵەت ل بەغدا بەدەستڤە گرتن.
ل سەر ئاستێ کارگێڕی، ئەڤان کاران کاریگەرییا خۆ هەبوو:
١- فەرمیکردنا زمانێ کوردی د پەروەردێ دا: چەسپاندنا زمانی کوردی وەک زمانێ فەرمی یێ خواندنێ ل پارێزگاهێن هەولێر، دهۆک و سلێمانیێ. ئەڤ چەندە بوو ئەگەر کو نەوەیەکێ تەواو یێ کورد ب زمانێ دایکێ بخوینیت و ناسنامەیا نەتەوەیی ژ حەلیانێ بهێتە پاراستن.
٢- پاڵپشتیکردنا دەزگەهێن کەلتووری: د سەردەمێ وی دا، هاریکارییەکا دارایی یا مەزن بۆ ئەدیب و نڤیسەرێن کورد هاتە کرن و چاپکرنا پڕتووک و گۆڤارێن کوردی (وەک گۆڤارا بەیان و گۆڤارا کۆڕی زانیاری کورد) گەشەپێدانەکا باش ب خۆڤە دیت، ب تایبەتی بۆ شێوەزارێ بادینی.
٣- پاراستنا ڕێژەیی یا دیمۆگرافیایێ: هەبوونا کارگێڕییەکا کوردی ل ناڤەندێن باژارێن مەزن، وەک قەڵغانەکێ ئیداری بوو کو د وێ قۆناغێ دا ڕێگریێ ل پێلێن ڕاستەوخۆ یێن تەعریبێ (عەرەبکرنێ) ل ناڤ جەرگێ ئەڤان باژاران بکەت.
٤- پڕۆژەیێن ژێرخانێ: هەوڵدان بۆ دروستکرنا ڕێکوبانان، پڕۆژەیێن ئاڤ و کارەبێ، و قوتابخانەیان ل گوند و ناحیەیان بۆ باشترکرنا ژیارا خەلکی.
تەرازوویا مێژوویێ: ڕیالیست یان کارتا سیاسی؟
هەتا ئەڤڕۆ ژی، مێژوونووس و جڤاکێ کوردی ب دوو دیدگەهێن دژبەیەک و توند سەیری مۆدێلێ وی یێ سیاسی دکەن:
د چاڤێ لایەنگران دا: سیاسییەکێ ڕیالیست و پیاوێ دەوڵەتێ بوو، هەوڵدا ژێرخانا شارستانی و سەرمایەیا مرۆڤی یا کوردستانێ ژ شەڕ بپارێزیت، و ڕێخۆشکەر بوو بۆ هندێ کو کورد فێری تەکنیکێن بەڕێوەبرنا فەرمی ببن (کو پاشان ل سالا ١٩٩٢ێ ئەڤ ئەزموونە د دامەزراندنا پەرلەمان و حکومەتا هەرێمێ دا هاتە بکارئینان).
د چاڤێ (بزاڤا ڕزگاریخوازیێ): ڕەخنێن دژوار لێ دهێنە گرتن و وەک بەرپرسەکێ "کارتۆنی" یان "سەپێنراوێ بەعسێ" دهێتە ناساندن؛ چونکە ڕژێما بەعس باوەریا ڕاستەقینە ب دیموکراسیەتێ نین بوو. دەسەڵاتا ئەمنی و بڕیاردانێ یا ڕاستەقینە د دەستێ نوسینگەیێن بەعس دا بوو، هۆ سا ببوو ئەگەر کو ئەڤ باڵە نەشێت ڕێگریێ ل سیاسەتێن دڕندە یێن پاشتر یێن ڕژێمێ (وەک ئەنفال، کیمیاباران و ڕاگوهاستنا گوندێن سنووری) بکەت.
گرنگترین ژێدەرێن مێژوویی (المصادر والمراجع):
بۆ پتر ئاشنابوون و پشتڕاستکرنا ئەڤان زانیاریان، هوین دشێن سەرەدانا ئەڤان ژێدەرێن مێژوویی بکەن:
١- پەرتووکا "مێژووی پارتی دیموکراتی کوردستان" - حبیب محمد کریم. (بەحسێ دابەشبوونا ڕێزێن پارتی ل سالا ١٩٧٤ و دروستبوونا باڵێ بەغدا دکەت).
٢- "الحكم الذاتي في كردستان العراق: دراسة قانونية سياسية" - د. منذر الفضل. (شیکارییەکا یاسایی د دەربارەی پێکهاتەیا ئەنجومەنێ جێبەجێکرنێ و دەسەڵاتێن هاشم ئاکرەیی پێشکێش دکەت).
٣- "الحركة التحررية الكردية في العراق المعاصر" - د. جرجيس فتح الله. (تیشکێ دکێشیتە سەر ڕۆڵێ کادرێن کورد د دامەزراوەیێن فەرمی یێن حوکمێ زاتی دا).
٤- ڕۆژنامەیا فەرمی یا عێراقێ "الوقائع العراقية" - (ئەرشیفێ سالێن ١٩٧٤ - ١٩٨٥ێ، کو تێدا هەمی بڕیار و مەرسومێن کۆماری یێن تایبەت ب دەستبەکاربوونا وی وەک وەزیر و سەرۆکێ ئەنجومەنێ جێبەجێکرنێ هاتیینە تۆمارکرن).
